मसाल्याचा मसला भाग ३

 

मी जीर मिसळण्याच्या डब्ब्यातला महत्वाचा घटक; न विसरता मला त्या डब्यात भरले जाते. माझा खास दोस्त धणे आहे. आम्हाला दोघांना एकत्र राहायला खूप आवडत. भारतीय पाक संस्कृतीतील महत्व पूर्ण आणि चवीत भर टाकणारा पदार्थ म्हणजेच मी जीर !!!!!!

माझ्या असण्याने जीरा राईस, फोडणीचे वरण, सूप, रायता आणि इतर अश्या पुष्कळ पदार्थांना एक लज्जतदार   चव येते. आता पाहूया माझे महत्व आणि फायदे.

जिर्याचा शोध ४००० साला पूर्वी सिरीया आणि पूर्व इजिप्त मधील संशोधनात झाला. त्याकाळी याचा वापर मसाला व माम्मिज्च संवर्धन करण्यासाठी केला जायचा. बायबल मध्ये त्याचा उल्लेख आढळतो. जीर हे भारत रोमन आणि ग्रीक संस्कृतीतील महत्वाचा भाग होत. युरोपियन कोलोनाय्झेषन नंतर जीर हे मक्सिकन व दक्षिण अमेरिकन खाद्य संस्कृती मध्ये शामिल झाले.  भारतात  बंगाल व आसाम यांखेरीज इतर राज्यांत (विशेषत: उ. प्रदेश व पंजाब येथे) बरीच लागवड करतात. गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश या राज्यांत व्यापारी स्तरावर तिची लागवड होते. अमेरिकेत स्पेन व पोर्तुगीज वसाहतवादयांनी ही वनस्पती नेली. उझबेकिस्तान, ताजिकिस्तान, टर्की, मोरोक्को, ईजिप्त, भारत, सिरिया, मेक्सिको, चिली व चीन या देशांत जिऱ्याचे पीक मोठया प्रमाणावर घेतले जाते

नामकरण "जीरा" संस्कृत भाषे च्या "जीरक" या शब्दा ने आला आहे अर्थात जे पचनक्रिया मध्ये सहायक असतात. इंग्रजी मध्ये "क्युमिन" शब्दाची उत्पत्ति पुरातन इंग्रेज़ी च्या शब्दांवरून सायमैन किंवा लैटिन भाषे चे शब्द क्युमिनम, या शब्दा वरुन आले आहे. 

जिऱ्याचे झुडूप ३०-५० सेंमी. उंच वाढते. खोड सडपातळ असून त्याला अनेक फांदया असतात. फांदयावर धाग्यांसारखी पाने असतात. पाने हिरवी, एकाआड एक व नाजूक असतात. फुले छत्रीसारख्या फुलोऱ्यात येतात. ती लहान असून पांढरी किंवा गुलाबी असतात. फळ टोकदार, लहान व शुष्क असते. ते अर्धस्फुटनशील असून तडकल्यावर त्याचे दोन भाग होतात. प्रत्येक भागावर नऊ उभ्या रेषा व खोबणी असतात. खोबण्यत तेलनलिका असून त्यात बाष्पनशील तसेच स्थिर तेल असते. फळांत एक बी असते. बी बडिशेपेसारखी दिसते. फळे काहीशी कडवट व स्वादयुक्त असतात.

वर्षायू वनस्पती एपिएसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव क्युमीनम सायमिनम आहे. गाजर, कोथिंबीर, ब्राह्मी, बडीशेप या वनस्पतीही एपिएसी कुलातील आहेत. जिऱ्याची लागवड सुवासिक फळांकरिता (बिया) करतात. याच्या फळांनाही सामान्यपणे जिरे म्हणतात. ही वनस्पती मूळची भूमध्य समुद्रालगतचा प्रदेश व भारतातील असून अनेक देशांत लागवडीखाली आहे. जिऱ्याची लागवड मसाल्याचे पदार्थ म्हणून केली जाते.

काळे जिरे वायुनाशी, उत्तेजक, मूत्रल, आर्तवजनक (मासिक पाळी सुरू करणारे) असून स्त्रियांना दूध येण्यात मदत करते प्रसूती ज्वरावर देतात बियांचे चूर्ण तिळाच्या तेलातून पुरळ व तत्सम चर्मरोग यांवर लावण्यास उपयुक्त असते, जास्त प्रमाणात बिया गर्भपातक असतात त्यांचे चूर्ण विंचवाच्या दंशावर लावतात. कपड्यांत बिया ठेवल्यास किडीपासून ते सुरक्षित राहतात. बिया मसाल्यात वापरतात .

जीर अत्यंत गुणकारी आहे. एक ग्रम जिरेपूड व दोन ग्रम साखर वरचेवर खाल्यालास आव पडणे थांबते.

भूक लागत नसल्यास,ओकारी होत असल्यास रुग्ण्यास जिरे खाण्यास द्यावे. ओकारी थांबते, भूकही चांगली लागते. अंगाला खाज सुटत असल्यास रात्री झोपण्यापूर्वी जिरे उन पाण्याबरोबर खावे, खाज त्वरित थांबते.

लहान मुलांना बहुधा जंतचा त्रास होतो,अशा मुलांना एक ग्रम जिरेयाची पूड, एक ग्रम वाव डिंगाची पूड व दोन ग्रम गूळ घालून गोळ्या करून दिल्या असता जंत मरतात व मुलांना प्रकती सुधारते.

पित्ताचा प्रकोप होऊन आंबट ढेकर येत असल्यास जिरे व साखर यांचे मिश्रण चघळून खावे, त्याने पित्त शमते.

जिऱ्याची पूड व सुंठीचा पूड मधातून खाल्ल्यास खोकला थांबतो.

जिऱ्यामध्ये anti-oxidants ची मात्रा खप असते. आयर्न,कॉपर, फायबर, म्यान्गानिज, काल्शियाम भरपूर प्रमाणात असते, आयर्न जे रक्तातील हिमोग्लोबिनची पातळी वाढवण्यास, रक्तप्रवाह सुधारण्यास मदत करतं. ज्यामुळे मासिक पाळीचं चक्रही सुरळीत राहतं. ॲनिमियाची समस्या दूर राहते.जिरे नैसर्गिकरित्या लोह समृद्ध असतात.

जिरे हे त्वचेसाठी  आणि केसांसाठी हि उपयुक्त असते.

असा मी एक असामी आहे. मसाल्यातला महत्वाचा घटक. 

उद्या पाहूया हळदीचे महत्व आणि फायदे.