मसाल्याचा मसला भाग २

  

मी राई; मला मोहोरी म्हणून सुद्धा ओळखतात. माझ्या शिवाय मिसळण्याचा डब्बा अपूर्णच असतो. जसा फोडणीत हिंगाचा स्वाद लागतोच तसाच माझाही स्वाद खास आहे. पाहूया माझी माहिती आणि फायदे.

मसाल्याच्या डब्यातला रोजच्या फोडणीतला अत्यंत महत्त्वाचा पदार्थ म्हणजे मोहरी किंवा राई . ही खरं तर पालेभाजी असून ती हिंदीत सरसों या नावाने ओळखली जाते. पंजाबी लोकांमध्ये मक्याच्या  भाकरी बरोबर ही भाजी आवडीने खाल्ली जाते. या पालेभाजीला ज्या छोट्या बिया असतात त्यांना मोहरी किंवा राई असं म्हटलं जातं. पांढरी (Brassica alba), पिवळी (Brassica campestris), तेलाची (Brassica napus), भाजीची (Brassica juncea) आणि काळी (Brassica nigra)मोहरी अशा मोहरीच्या ब-याच जाती आहेत. मोहरीची सर्वत्र लागवड होते. भारतात पंजाब, उत्तर प्रदेश आणि तामिळनाडू या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात लागवड होते.

महाराष्ट्रात मिळणारी मोहरी भुरकट, आकाराने लहान तर पंजाब आणि उत्तर प्रदेश या ठिकाणी मिळणारी मोहरी तांबूस, काळपट आणि आकाराने मोठी असते. मोहरीची पानं-फुलं आणि बियांचा उपयोग केला जातो. फोडणीत वापर केला जात असल्याने प्रत्येक घरात मोहरी असतेच. मोहरीचा गुणधर्म उष्ण असल्याने कित्येक आजारांवर ती गुणकारी ठरते.

मोहरीपासून तेलसुद्धा काढतात. विशेषत: उत्तर भारतात स्वयंपाकात मोहरीचे तेल वापरतात व ते तेल अंगाला-डोक्याला लावतात. मोहरीची लागवड भारतात सर्वत्र होते. मोहरीची अन्य नावे : राई, प्रियंगु/प्रियंगू. सुंदर स्रियांच्या स्पर्शाने प्रियंगु (पिंपळी) बहरतो, असा कविसंकेत आहे.

 भारतात लागवडीत आहेत : (१) मोहरी (राई), (२) सरसू (अथवा सरसव अथवा शिरस), (३) तोरिया (आथवा सरस) व (४) काळी मोहरी. सरसूमध्ये पिवळी व तपकिरी असे प्रमुख प्रकार लागवडीत आहेत. यांपैकी मोहरी, सरसू व तोरिया या पिकांची लागवड उत्तर भारतात मोठ्या प्रमाणावर केली जाते व त्यांच्या बियांपासून खाण्यासाठी त्या भागात मोठ्या प्रमाणावर वापरात असलेले स्थिर तेल काढण्यात येते व ते बाजारात ‘सरसोंका तेल’ अथवा ‘कडुआ तेल’ या नावाने ओळखले जाते. पंजाब, राजस्थान, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार, ओरिसा, प. बंगाल आणि आसाम या राज्यांतील जवळजवळ निम्म्या लोकांची तेलाची गरज वरील तीन पिके भागवितात. काळी मोहरी (हिं. बनारसी राई) उ. प्रदेश, पंजाब आणि द. भारतात मर्यादित प्रमाणावर लागवडीत आहे. तिचा खाद्य तेलाच्या उत्पादनासाठी उपयोग केला जात नाही. अन्नपदार्थांत मसाल्यासाठी व फोडणीसाठी बियांचा वापर केला जातो व त्यांपासून काढण्यात येणारे बाष्पनशील (बाष्परूपाने उडून जाणारे) तेल औषधी उद्योगात महत्त्वाचे आहे. या सर्व वनस्पती क्रुसीफेरी (ब्रॅसिकेसी) कुलातील व ब्रॅसिका प्रजातीतील आहेत. प्रस्तुत नोंदीचे शीर्षक ‘मोहरी’ हे मोहरी व वर उल्लेख केलेल्या तत्सम पिकांसाठी आहे.

ब्रॅसिका प्रजातीतील तैलोत्पादक जाती मूळच्या समशीतोष्ण कटिबंधातील असून त्यांची उष्ण व उपोष्ण कटिबंधीय प्रदेशांत हिवाळी हंगामात लागवड केली जाते. मोहरी व तत्सम पिकांच्या प्राचीनत्त्वाबद्दल दुमत नाही परंतु त्यांच्या उगमस्थानाविषयी मात्र निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. त्यांचा औषधासाठी उपयोग फार प्राचीन काळापासून माहीत असावा असे दिसते. ग्रीक व रोमन लोक मोहरीचा वापर औषधासाठी व स्वयंपाकात मसाला किंवा तोंडी लावण्यासाठी करीत. आयुर्वेदातील (चरक, सुश्रुत इ.) संहिता व निघंटूमध्ये सरसूचे वर्णन आहे.

आयुर्वेदानुसार मोहरी तेलकट असून कोरडा, कडू, तिखट, कफवातनाशक, पित्तवर्धक, वेदना दूर करणारे, गर्भाशय व हृदय यांना उत्तेजना देणारे तसंच कृमिनाशक असते.

मोहरीच्या तेलात मीठ टाकून दररोज दात घासल्याने दात चमकदार होतात आणि प्रयोग नियमित केल्यास दात खराब होत नाहीत.

कापूरमिश्रित मोहरी तेल केसांना लावल्याने केस अकाली पांढरे होत नाहीत, तसंच ते घनदाट होतात. रोज मालीश केल्याने डोकं शांत राहतं आणि झोपही चांगली लागते.

ऐकण्याची शक्ती क्षीण असलेल्यांनी दिवसातून ४-६ वेळा दोन्ही कानांमध्ये मोहरीच्या तेलाचे एक किंवा दोन थेंब घालावेत. ऐकण्याची क्षमता सुधारते.

टॉन्सिल्स किंवा गळ्याच्या आजारावर मोहरीचा काढा घेतला जातो.

दातदुखीवर मोहरीच्या काढ्याच्या गुळण्या कराव्यात.

शरीरावर आलेला एखादा फोड पिकत नसेल तर मोहरीचं चूर्ण तयार करून त्याचा लेप त्यावर लावल्याने लवकर आराम पडतो 

मोहरी उष्ण असल्याने वाताचं शमन करते, म्हणून संधीवातावर मोहरीचं तेल अत्यंत गुणकारी असतं.

लकवा, कंबरदुखी, चिकनगुनिया यांसारख्या आजारांत रुग्णांच्या हातापायांना मोहरीच्या तेलाने मालीश करावं.

कुष्ठरोग झाला असल्यास, अंगाला खाज येत असल्यास किंवा घाम येत नसेल तर मोहरीचं तेल लावावं.

बाळंतिणीलाही मोहरीच्या तेलाने मालीश करतात.

थंडीच्या दिवसांत लहान मुलांचं झोपण्यापूर्वी मालीश करावं. जेणेकरून शरीरात ऊब निर्माण होऊन सांधे आणि हाडं मजबूत होतात.

दररोज फोडणीत लहानसा चमचा मोहरीचा वापर केल्याने पचनक्रिया सुधारून पोटाचे विकार दूर होतात.

काही जण आपल्या स्वयंपाकामध्ये मोहरीच्या तेलाचा वापर करतात. हे तेल केवळ आरोग्यासाठीच नव्हे तर त्वचा आणि केसांच्या देखभालीसाठीही पोषक आहे. जर तुमचा चेहरा निस्तेज किंवा कोरडा दिसत असेल, तर हे तेल त्वचेसाठी अतिशय प्रभावी ठरू शकते. त्याच प्रमाणे सुंदर, काळेशार, घनदाट आणि मजबूत केस हवे असल्यास या तेलाचा वापर करू शकता.

अशी मी सगळ्यांची आवडती राई. 

पुढच्या भागात आपले महत्व आणि फायदे सांगण्यासाठी जीर सज्ज आहेच.