अनंतचतुर्दशी

आजचा दिवस अकरावा 

या दिवशी सार्वजनिक गणेशांचे विसर्जन होते. अगदी वाजत गाजत जल्लोषात मूर्तीचे विसर्जन केले जाते. गणपती बाप्पा मोरया पुढच्या वर्षी लवकर या हा जयघोष चालू असताना अनेकांचे डोळे पाणावलेले असतात. काय अनोख नात जुळत या बाप्पासोबत अगदी आत्मीयतेच, प्रेमाच. एखाद्या खऱ्याखुऱ्या व्यक्ती सोबत आपण बोलतो तसेच या बाप्पा सोबत बोलले जाते. अकरावा दिवस कसा उजाडला ते कळलेच नाही. गजाननाच्या मानस पूजेचे स्तोत्र मिळाले ते तुमच्या सोबत शेयर करावेसे वाटले.

श्री गणेश मानसपुजा 

नानारत्नविचित्रकं रमणिकं सिंहासनं कल्पितम् ।

स्नानं जान्हविवारिणा गणपते पीतांबरं गृह्यताम् । 

कंठे मौक्तिकमालिका श्रुतियुगे द्वे धारिते कुंडले ।

नानारत्नविराजितो रविविभायुक्तः किरीटः शिरे ॥ १ ॥

भाले चर्चितकेशरं मृगमदामोदांकितं चंदनम् ।

नानावृक्षसमुद्गतं सुकुसुमं मंदारदुर्वाशमीः ।

गुग्गूल्लोद्धवधूपकं विरचितं दीपं त्वदग्रे स्थितम् ।

स्वीकृत ते गणेश भक्ष्यं जंबूफलं दक्षिणाम् ॥ २ ॥

साष्टांगं प्रणतोऽस्मि ते मम कृता पूजा गृहाण प्रभो ।

मे कामः सततं तवार्चनविधौ बुद्धिस्तवालिंगने ।

स्वेच्छा ते मुखदर्शने गणपते भक्तिस्तु पादांबुजे ।

प्रसीद मम पूजने गणपते मम वांच्छा तव दर्शने ॥ ३ ॥

माता गणेशश्र्च पिता गणेशो ।

भ्राता गणेशश्र्च सखा गणेशः ।

विद्यागणेशो द्रविणं गणेशः ।

स्वामी गणेशः शरणं गणेशः ॥ ४ ॥

इतो गणेशः परतो गणेशः ।

यतो यतो यामि ततो गणेशः ।

गणेशदेवादपरं न किंचित् ।

तस्मात् गणेशं शरणं प्रपद्ये ॥ ५ ॥

इति श्रीगणेश मानसपूजा संपूर्णं ॥

🌹ॐ गं गणपतये नमः 🌹

!!!! गणपती बाप्पा मोरया !!!!

==================================================================

अनंतचतुर्दशी 

अनंत म्हणजे जो कधी मावळणार नाही आणि कधी संपणार नाही तो आणि चतुर्दशी म्हणजे चैतन्यरूपी शक्ती.

गतवैभव प्राप्त करण्यासाठी श्रीविष्णु देवतेला अनुसरून केल्या जाणार्‍या या व्रतामध्ये शेषनाग आणि यमुनेचेही पूजन केले जाते. ‘या व्रताची मुख्य देवता अनंत म्हणजेच श्रीविष्णु असून शेष आणि यमुना या गौण देवता आहेत. या व्रताचा कालावधी चौदा वर्षांचा आहे. या व्रताचा प्रारंभ कोणी सांगितल्यास किंवा अनंताचा दोरा सहजपणे सापडल्यास करतात आणि मग ते त्या कुळात चालू रहाते. अनंताच्या पूजेत चौदा गाठी मारलेल्या तांबडा रेशमाचा दोरा पूजतात. पूजेनंतर दोरा यजमानाच्या उजव्या हातात बांधतात. चतुर्दशी पौर्णिमायुक्त असल्यास विशेष लाभदायक ठरते.

 अनंताचे व्रत करण्याच्या दिवसाचे महत्त्व

अनंताचे व्रत करण्याचा दिवस म्हणजे देहातील चेतनास्वरूप क्रियाशक्ती श्री विष्णुरूपी शेषगणाच्या आशीर्वादाने कार्यरत करण्याचा दिवस.

ब्रह्मांडात या दिवशी श्री विष्णूच्या पृथ्वी, आप आणि तेज या स्तरावरील क्रियाशक्तीरूपी लहरी कार्यमान असतात.

 श्री विष्णुतत्त्वाच्या उच्चाधिष्ठीत लहरी सर्वसामान्य भक्तांना ग्रहण करणे शक्य नसल्याने निदान कनिष्ठ रूपातील या लहरींचा तरी सर्वसामान्यांना लाभ होण्यासाठी या व्रताची हिंदु धर्मात योजना केली आहे.

शेषनाग

 शेषदेवता श्री विष्णुतत्त्वाशी संबंधित पृथ्वी, आप आणि तेज या लहरींचे उत्तम वाहक समजली जाते; म्हणून शेषाला या विधीत अग्रगण्य स्थान दिलेले आढळते.

या दिवशी ब्रह्मांडात कार्यमान असणार्‍या क्रियाशक्तीच्या लहरी सर्पिलाकार रूपात असल्याने शेषरूपी देवतेच्या पूजाविधानाने या लहरी त्याच रूपात जिवाला मिळणे शक्य होते.

शेषरूपी देवता ही मानवी देहातील चेतनेला त्या त्या लहरींच्या रूपात क्रियेच्या स्तरावर संरक्षित करणारी असल्याने तिला या विधीत प्राधान्याने महत्त्व दिले जाते.

दर्भाचे शेषरूपी प्रतीक 

दर्भात क्रियेच्या स्तरावर तेजाच्या रूपातील शक्ती कार्यमान रूपात भ्रमण करत असते.

दर्भाच्या शेषरूपी प्रतीकातून ब्रह्मांडातील क्रियाशक्तीच्या स्तरावरील विष्णुरूपी सर्पिलाकार लहरी दर्भाकडे आकृष्ट होऊन पूजास्थळी पसरण्यास साहाय्य होते.

अनंतव्रतातील १४ गाठींच्या दोर्‍यांचे महत्त्व

अनंतव्रतातील १४ गाठींचे दोरे

 ‘मानवी देहात १४ प्रमुख ग्रंथी असतात. या ग्रंथींचे प्रतीक म्हणून दोर्‍याला १४ गाठी असतात.

 प्रत्येक ग्रंथीची विशिष्ट देवता असते. या देवतांचे या गाठींवर आवाहन केले जाते.

दोर्‍यांची गुंफण ही देहातून एका ग्रंथीपासून दुसर्‍या ग्रंथीपर्यंत वहाणार्‍या क्रियाशक्तीरूपी चेतनेच्या प्रवाहाचे प्रतीक आहे.

 १४ गाठींच्या दोर्‍याची मंत्रांच्या साहाय्याने प्रतीकात्मक रूपात पूजा करून ब्रह्मांडातील श्री विष्णुरूपी क्रियाशक्तीच्या तत्त्वाची दोर्‍यात स्थापना करून असा क्रियाशक्तीने भारित दोरा दंडात बांधल्याने देह पूर्णतः या शक्तीने प्रभारीत होतो.

यामुळे चेतनेच्या प्रवाहाला गती मिळून देहाचे कार्यबल वाढण्यास साहाय्य मिळते.

 जिवाच्या भावाप्रमाणे हे कार्यबळ टिकण्याचा कालावधी अल्प-अधिक होतो.

 त्यानंतर परत पुढच्या वर्षी जुने दोरे विसर्जित करून क्रियाशक्तीने प्रभारीत नवीन दोरे बांधले जातात.

 अशा रितीने जीवनात चेतनेला सतत श्री विष्णूच्या क्रियाशक्तीरूपी आशीर्वादाने कार्यरत ठेवले जाऊन जीवन आरोग्यसंपन्न, तसेच प्रत्येक कृती आणि कर्म करण्यास पुष्ट बनवले जाते.’

सत्यनारायण पूजे सारखीच दिसणारी हि पूजा आहे पण त्याहि पेक्षा खूप प्राचीन आहे. आमच्या कडे या पूजे बद्दल सांगितले जाते ते म्हणजे हि पूजा माझ्या माहेरी जवळ जवळ शंभर वर्ष जुनी आहे. १९१० पासून चाललात आलेली हि पूजा. हि पूजा अतिशय दुर्मिळ आहे तसेच गणेश विसर्जनाच्या जयघोषात थोडी विरली जाते. पण ज्यांना ह्या पूजेची  महती ठाऊक आहेत असे खूप भक्त आमच्या पूजेचे दर्शनाला आवर्जून यायचे. सांताक्रूझ चे आजी-आजोबा तर आदल्या दिवशीच तयारी करता यायचे. या पूजे बद्दलच्या काही खास आठवणी लिहायच्या म्हणून मी माझ्या पुण्यातल्या आजीला फोन केला. वय वर्ष नव्वद तरी खणखणीत आवाजात तिने माझा अगदी उत्साहाने सगळ्या गोष्टी सांगितल्या. 

या पूजेत तुळशी पत्राचा अभिषेक केला जातो. पुजलेला अनंत दुसऱ्या दिवशी डबीत ठेवून वर्षभर पुजला जातो. पुढच्या वर्षी देवात पुजलेल्या अनंताची अन नवीन अनंताची पूजा करून जुना अनंत विसर्जित केला जातो व नवीन अनंत पुन्हा डबीत ठेवून त्याची पूजा केली जाते. असे चौदा वर्ष सातत्याने हे करावे लागते.

या पूजेला इतर पत्रीन सोबतच अनंताचे फुलही महत्वाचे असते. हे फुल आता खूपच दुर्मिळ झाले आहे. त्यावेळी म्हणजे आम्ही श्रीरंग सोसायटीत बंगल्यात असताना आमच्या बागेत अनंताचे झाड होते त्याला भरपूर फुले येत असत. आता मी कित्येक वर्ष झाले हे फुल पहिले नाही. 

तिच्या आठवणी प्रमाणे आमची पणजी आज्जी या पूजेच्या नेवेद्यात १४ भाज्या, १४ आमटी, १४ चटण्या, १४ कोशिबीर, १४ पक्वान्न, मटारची सोजी, वडे, घार्गे, बोतव्याची खीर, तिखट पंचामृत आणि चुरम्याचे लाडू सर्वात महत्वाचा इतके जिन्नस नेवेद्याला असायचे. खूप जण असल्याने हे इतके सगळे पदार्थ लागायचेच पण कालांतराने यातील की पदार्थ कमी करून सुटसुटीत नेवेद्य दाखवला जाऊ लागला. वडे-घारगे आणि लाडू कायम असायचे.

अनंतपूजनात भोपळ्याचे घारगे आणि वडे यांचा नैवेद्य दाखवण्याचे कारण

‘भोपळ्यातील आपतत्त्वात्मक रसात्मकता ही क्रियाशक्तीला चालना देणारी असते. तसेच भोपळ्यात बद्ध असणारे सूक्ष्म वायूकोष हे ब्रह्मांडातील क्रियाशक्तीच्या लहरींना स्वतःत घनीभूत करणारे असतात.

भोपळ्याच्या साहाय्याने बनवलेले घारगे आणि वडे यांत पूजास्थळी कार्यमान असणार्‍या क्रियाशक्तीच्या लहरी अल्प कालावधीत स्थानबद्ध होऊ शकतात. असा क्रियाशक्तीने भारित नैवेद्य ग्रहण केल्याने देहातही त्याच पद्धतीचे बलवर्धकतेला पूरक असे वायूमंडल निर्माण होण्यास साहाय्य मिळते.’

आमच्या साठी हि पूजा खूप मोठी असायची. सगळे नातेवाईक या पूजे ला आवर्जून यायचे तसेच संध्याकाळच्या तीर्थ प्रसादाला हि खप जण असायचे. प्रत्येकाला चिवडा आणि रवा-बेसन लाडवाचा प्रसाद असायचा किवा कधी कधी मटारची सोजी आणि लाडू असेही दिले जायचे. अगदी उशिरा पर्यंत पाहुण्यांची ये-जा चालूच असायची. इतकं सगळे अन्न कसा काय पुरवठ्याला यायचे हे त्या अनंतालाच ठावूक. 

माझ्या आज्जी-आजोबांनी, काका-काकीने, आई-पप्पानी हे व्रत मनापासून केले. आता या व्रताचे उद्यापन झाले असले तरी आच्या दिवशी त्या आठवणी जाग्या होतात. अनंताची आरती म्हंटली जाते. अगदी आवडीने गंगा जळे, मदन गोपाला, भुवन सुंदराची , संत सनकादिक या आरत्या अजूनही संग्रहित करून ठेवल्या आहेत. या सर्व आरत्या ऐकायला खूप मधुर आहेत, चाल-ताल फार सुंदर आणि वेगळी आहे. अनंताची आरती आणि अपराध क्षमा मी इथे शेयर करू इच्छिते.

अनंताची आरती 

जय श्री अनंता लक्ष्मीकांता आरती ओवाळू ।

भक्तां संकट पडतां धावे अनंत कनवाळू ।। धृ।।

भाद्रपद मासी शुक्ल चतुर्दशी तव व्रत नेमाने ।

दुकूलदोरक करुनि पूजिती अनंत नामानें ।।1।।

नानापरिची पुष्पें द्रव्ये तुजला अर्पीती ।

षोडशपूजा करूनि ब्राह्मण संतर्पण करिती ।।2।।

अपूप वायन दंपतिपूजन त्या दिवशी करिती ।

अनंत संतुष्टोनि देती संतति संपत्ती ।।3।।

रामा धर्मा आचरिता व्रत क्लेशांतुनि सुटला ।

कौंडिण्याने पुजिता तुजला उद्धरिले त्याला ।।4।।

मोरेश्वरसुत वासुदेव हा तिष्ठत सेवेसी ।

संकटकाळी रक्षी अनंता अपुल्या दासासी ।।5।।

 

 निरोपाची आरती

अपराध क्षमा आता केला पाहिजे । अनंता केला पाहिजे । 

अबद्ध सुबद्ध २, गुण वर्णीयले तुमचे ll 

नकळेची टाळ वीणा वाजला कैसा । अनंता वाजला कैसा । 

अस्ताव्यस्त पडे नाद गेला भल तैसा ।। 

नाही ताल राग ज्ञान कंठ सुस्वर । आमुचा कंठ सुस्वर । 

झाला नाही बरा वाचे वर्ण उच्चार ।।  

निरंजन म्हणे तुझे वेडे वाकुडे । आमुचे वेडे वाकुडे 

गुण दोष न लावावा सेवकाकडे ।। 

कापराची वात अनंता ओवाळू तुजला दयाळा ओवाळू तुजला ।। 

देह भाव अहंकार सहजची जाळीयला ।। 

दया क्षमा शांतीच्या उजळल्या ज्योती । 

स्वयंप्रकाश रूप अनंता दाखवा मूर्ती ।।

मी तू पण काजळ काजळी केली अनंता काजळी केली । 

नित्यानंद तनु, नित्यानंद तनु जीवे भावे अर्पियली ।।

अशीच अनंत कृपा आमच्या वर राहूदे हीच प्रार्थना तुझ्या चरणी